Project 2021

Feestjes

2023-08-31T19:44:53Z

Het is bijna zover, morgen is de eerste uitzending. En dus waren er de afgelopen dagen voorproefjes. Het begint in Hilversum, waar de publieke omroep de nieuwe programma’s van het komende seizoen presenteert. Discokleuren en een DJ, de programma’s flitsen voorbij met spannende beeldfragmenten. Indonesia Roept! zit erbij, maar verdrinkt bijna in de enorme hoeveelheid nieuwe programma’s die er aan komen. Zoals De aarde beeft, gemaakt door mijn collega’s die daar nu nog druk voor aan het filmen zijn in Groningen. Wordt mooi!

Er waren andere voorproefjes. Stukken in tv-gidsen, in kranten, een gesprek van een uur met Hans Goedkoop op de radio – hier terug te luisteren. Het echte feestje was vanmiddag. Een voorvertoning van een aflevering voor iedereen die in Nederland betrokken was bij het filmen. Het is voor mij altijd fantastisch om beelden op een groot bioscoopscherm te zien, die kans is er niet vaak. Het verhaal komt dan veel sterker binnen. Zo’n voorvertoning is traditiegetrouw ook een warm bad met veel applaus. Genieten.

We hebben veel ouderen geïnterviewd. Niet iedereen blijkt in staat te komen. Maar het is fantastisch om sommige mensen te spreken, opnieuw hun energie te voelen – ook op hoge leeftijd. Verdrietig is dat inmiddels een aantal geïnterviewden is overleden (we melden dat op de aftiteling), maar er zijn de nodige ‘kinderen van’. Dat geeft ook een goed gevoel. Dat geldt ook voor de mooie woorden van eindredacteur Karin van den Born, die memoreert hoe moeizaam het maakproces soms was. En natuurlijk voor Hans, als altijd treffend formulerend. Hij bedankt onder meer cameraman Jackó van’t Hof (elders op de wereld aan het werk), zijn steun en toeverlaat in Indonesië. Ik zeg hem dat hier graag na – de beelden in de serie zijn betoverend, al zijn de verhalen soms gruwelijk.

Dit is mijn laatste blog. De serie is er, die kan nu een eigen leven gaan leiden. Kijkers zullen oordelen, wie weet komen er aanvullingen op wat wij vertellen. De serie zal gebruikt worden op scholen, zoals bij alles wat we maken op onze geschiedenisafdeling. Dat is mooi, want ik hoop dat deze serie de kennis over het Nederlandse kolonialisme verbreedt, nieuwe inzichten geeft. Dank aan iedereen die de afgelopen jaren reageerde op dit blog, dat maakte het schrijven extra waardevol.

Keuzes maken

2023-08-21T14:04:28Z

Discussie over geschiedenis is er altijd, want ‘de’ geschiedenis bestaat niet. Het hier en nu is veel te omvattend en rijkgeschakeerd om in één terugblik te verpakken. Het debat afgelopen week over het herdenken van het einde van de Tweede Wereldoorlog in Azië liet het opnieuw zien. Er is het feitelijke gegeven van de capitulatie van Japan op 15 augustus 1945. Maar dan. Welke slachtoffers herdenk je? Hoe gebeurt dat? Waar kies je voor? Kan je het kolonialisme buiten het herdenken houden?

Voor mij wordt het een traditie om naar de herdenking van 16 augustus te gaan, bij het monument Indië-Nederland in Amsterdam. Die wordt nu voor de derde keer georganiseerd, er komen meer en meer mensen. In augustus 2021 schreef ik er over, zie hier. Er waren toen zo’n 150 aanwezigen, nu zijn het er meer dan 600. Inclusief burgemeester Femke Halsema. In haar toespraak citeert ze uit een stuk dat op 26 juli 1947 verschijnt op de voorpagina van het weekblad Vrij Nederland. Het is geschreven door hoofdredacteur en oud-verzetsman Henk van Randwijk. Hij keert zich tegen de dan nog geen week oude grote militaire operatie die Nederland is begonnen tegen de Republik Indonesia: ‘Omdat ik Nederlander ben zeg ik nee! tegen het geweld dat thans door ons in Indonesië gepleegd wordt.’

In datzelfde nummer van Vrij Nederland staat een column van dichter Ed Hoornik: ‘Dit is erger dan de inval van de Duitsers. Nu zijn wij het die een ander volk dit aandoen.’ Hoornik eindigt met: ‘Vanavond regent het. Terwijl ik voor het raam sta te kijken schiet weer dat spookachtige zinnetje uit het avondblad door mijn hoofd. ‘In capes gehuld patrouilleren Nederlandse soldaten door de regenstraten van Batavia.’ Duidelijk herken ik het beeld. Het is nog maar kort geleden dat ze hier over het plein gingen, dat ik hun zware laarzen hoorde,’

Er zijn mensen die hun abonnement opzeggen, maar veel zijn het er niet. De lezers van het weekblad zijn het grotendeels eens met Van Randwijk. Het is vooral de Partij van de Arbeid die een flink aantal leden verliest. De sociaaldemocraten zitten in een coalitiekabinet met de KVP, de Katholieke Volkspartij, en zijn mede verantwoordelijk voor het militaire optreden in Indonesië. Opinieonderzoek van toen laat een verdeeld Nederland zien. Dat is tot op de dag van vandaag zo gebleven. ‘Politionele actie’ is inmiddels ‘koloniale oorlog’, maar het debat gaat door, met af en toe nog hoog oplopende emoties.

Onze serie is zo goed als klaar. De eerste uitzending is 1 september aanstaande. Het staat inmiddels aangekondigd op NPO start – zie hier. Als redactie zijn we heel benieuwd wat kijkers gaan vinden van de keuzes die wij hebben gemaakt. Het blijft gecompliceerd, het geschiedenisverhaal van Nederland en Indonesië tussen 1900 en 1950. Aflevering 1 begint met een verkenning van Nederlands-Indië rond 1900. Het land waar de opa van Hans Goedkoop wordt geboren, het land waar kolonialisme onherroepelijk samenvalt met racisme. Lees Aarde der Mensen van Pramoedya Ananta Toer er maar op na (zie ook hier). De roman ging met ons mee naar Indonesië, Hans las er citaten uit. En vervolgens sneuvelde het in de montage. Zoals heel veel. Monteren is ook keuzes maken, vaak met pijn in het hart.

Reorganisatie

2023-07-31T15:56:25Z

De laatste aflevering van de serie is er een over afscheid. De kolonie wordt voorgoed verleden tijd. Verlies is altijd moeilijk en het gaat bij Indië niet om zomaar een verlies. Voor veel mensen verdwijnt de grond onder hun bestaan. Het Nederlandse gezag durft het nauwelijks te benoemen. Het Nieuwsblad van Sumatra schrijft begin november 1949: ‘De Legercommandant sprak gisteren voor de radio euphemistisch over de reorganisatie van het K.N.I.L. Dit betekent dat het K.N.I.L. wordt geliquideerd.’ Verhullend taalgebruik, het is van alle tijden.

Eigenlijk moet het hele leven na eind 1949 worden gereorganiseerd. Voor iedereen. Vorig jaar hebben we voor het tweeluik De Indische Rekening uitgebreid gesproken met mensen in Nederland. De ervaringen lopen uiteen, hangen samen met de positie die mensen in de kolonie hadden. De elite, grotendeels wit, gaat ‘terug’. Naar een Nederland dat ze kennen uit eigen ervaring en waar ze vaak familie hebben. Voor veel Indo’s, de mensen van gemengd bloed, is het minder eenvoudig. Ze zijn Nederlands staatsburger, ze voelen zich Nederlands, maar dat blijkt toch wat anders te liggen als ze eenmaal hier zijn en regelmatig met de nek worden aangekeken. Nog lastiger is het voor diegenen die geen Nederlander zijn, maar wel in dienst van het Nederlands gezag waren. Zoals mannen van het koloniale leger en hun gezinnen. Wat mensen ook meemaken, bij alle gesprekken die we voerden over de nasleep van de koloniale ervaring, was ik onder de indruk van de menselijke veerkracht. Het tweeluik is hier terug te zien.

Reorganisatie geldt net zo goed voor de Indonesiërs. Voor hen is er natuurlijk de triomf van een oorlog die gewonnen is. Maar met minimaal 100.000 slachtoffers is er voor elke Indonesische familie wel een rouwrandje aan die overwinning. Schrijver Goenawan Mohamad vertelt Hans dat de natie zich niettemin weinig tijd gunt om terug te blikken. Indonesië is nieuw, alles moet nog worden opgebouwd. Dit in tegenstelling tot Nederland, een land met een groots verleden waar het maar moeilijk afscheid van kan nemen. Mooie woorden van een bedachtzame auteur.

Zelf moet ik zoetjesaan ook afscheid gaan nemen van de serie, van dit blog. We zijn er nog niet helemaal, er is nog even vakantie, er volgen nog de nodige technische afwerkingen. Maar het uitgebreide persbericht is er, zie hier. En er komt nog wel een allerlaatste stukje voordat we op 1 september beginnen met uitzenden.

'In a landscape' van Timoteus Anggawan Kusno

'De eenling'

2023-07-13T21:01:15Z

Bij het voorbereiden van de laatste aflevering van de serie, stuit ik op een merkwaardig boek. Oorspronkelijke titel: Westerling, guerrilla story. Het is een biografie, geschreven in 1977 voor de Franse serie Les grands Avonturiers. Avonturier, zo kan je kapitein Raymond Westerling karakteriseren. Maar zijn naam is in Nederland en zeker in Indonesië vooral gekoppeld aan oorlogsmisdaden. De biografie heeft het over ‘een fabeltje’, maar de moorden op Zuid-Celebes eind 1946 zijn toch echt feiten.

Westerling speelt in onze serie een kleine rol. Er is het nodige gemaakt over zijn optreden op Zuid-Celebes, inclusief de recente speelfilm De Oost. Kort samengevat: als commandant van het dan net opgerichte DST (Depot Speciale Troepen, de eerste Nederlandse commando’s) krijgt Westerling eind 1946 opdracht Zuid-Celebes te zuiveren van rebellen. Hoe hij dat doet is aan hem. De DST wordt vervolgens berucht door de vele standrechtelijke executies die het uitvoert.

In de serie kijken we alleen naar de laatste actie van Westerling in Indonesië, de zogenaamde APRA coup van januari 1950. APRA is de Indonesische afkorting van het ‘Leger van de Rechtvaardige Vorst’. Westerling verzamelt daarvoor een aantal ontevreden KNIL-militairen met het doel de regering van Soekarno omver te werpen. In de vroege ochtend van 23 januari trekken een paar honderd man Bandung binnen. Ze bezetten het hoofdkwartier van de befaamde Indonesische Siliwangi Divisie. Er vallen tientallen doden. Dan komt er bericht uit Jakarta: daar valt de geplande opstand in het water bij gebrek aan steun. Het APRA trekt zich terug uit Bandung, de staatsgreep gaat uit als een nachtkaars.

Westerling ‘verdwijnt’ en duikt enkele maanden later op in Singapore, waar hij van Indonesiërs niets hoeft te vrezen. Maar hoe is hij daar terecht gekomen? Wie heeft hem helpen ontsnappen? Dat is de chef-staf van het dan nog niet opgeheven KNIL, Rein van Langen. Ofwel de opa van Hans Goedkoop. Hans heeft er eerder een boekje over geschreven, zie hier. Lastig, een opa die een oorlogsmisdadiger helpt ontsnappen. Is het plichtsbesef? Solidariteit met een mede-militair? Hans piekert erover in een koffiehuis in Bandung.

In bijna alles is Westerling een tegenpool van de opa van Hans. De kapitein is een flamboyante man, die ook in latere jaren de publiciteit zoekt. Dan weer meldt hij dat de Amerikanen hem om raad vragen inzake de strijd in Vietnam, dan weer laat hij weten op weg te zijn naar een nieuwe carrière als operazanger. Ik heb moeite met de welwillende toon in sommige televisiereportages die ik in het archief vind. Westerling is daar nog net geen held. Het is een klassiek gegeven. Kleurrijke types, hoe wreed en gewelddadig ook, doen het beter in een verhaal dan rechtschapen, maar kleurloze mensen.

Nieuwe woorden

2023-06-23T19:57:00Z

Het begint tijdens een korte vakantie in Zwitserland. Ik ga in Zürich naar het Rietberg museum. Vaste prik, het is het enige museum in Zwitserland voor niet-Westerse kunst en ze hebben een prachtige collectie. Die nu onder vuur ligt. Het gaat onder meer over Hans Himmelberger (1908-2003), een man die zijn hele leven als antropoloog, handelaar en verzamelaar betrokken was bij kunst uit Afrika. Hij zag al vroeg de waarde, getuige dit koffertje met voorwerpen dat hij in 1933 cadeau gaf aan de Franse gouverneur van Ivoorkust. Dit is kunst, zo oordeelde Himmelberger, l’art pour l’art. De begeleidende ondertitel is in deze tentoonstelling afgeplakt.

Een week later sta ik in Hilversum, op een symposium bij Beeld en Geluid. ‘Nu alles online komt te staan, zichtbaar voor miljoenen, is de keuze van woorden nog belangrijker geworden.’ Aldus Sofie Taes van de Koninklijke Universiteit Leuven. Ze is een van de sprekers in een discussie die als titel heeft: Echo’s uit het koloniale verleden. Haar universiteit ontwikkelt een programma dat automatisch een catalogus doorloopt op ‘gevoeligheden’. Een museum of instelling kan dan besluiten een beschrijving al of niet aan te passen. Denk aan dat koffertje of foto-onderschriften uit de jaren ’30, toen het zogenaamde n-woord nog vrijelijk werd gebruikt.

Hoe ‘dekoloniseer’ je het audiovisuele archief? Dat is een kernvraag op dit symposium van het AVA-net (zie hier) waar Hans Goedkoop en ik ook een bijdrage aan leverden. Wij vertelden wat het archief in onze nieuwe serie betekent en hoe we daar mee omgaan. Voor mij interessant waren sprekers als Sofie Taes en Marjolijn van Beelen. Van Beelen beheert de collectie van het Wereldmuseum. Ik maak, ook voor dit blog, veel gebruik van hun foto’s (zie hier) en die van het KITLV (zie hier). Je zoekt daarbij altijd op woorden en het is goed te weten welke veranderingen er zijn in de keuzes die beheerders van die collecties maken. Daarover verscheen eerder een handleiding, zie hier.

Totaal verdwenen zijn woorden die inmiddels een negatieve klank hebben niet. Neem het woord ‘koelie’. Dat wordt in de handleiding terecht omschreven als een denigrerende term. Je kan er nog wel op zoeken. Bij het Wereldmuseum krijg je dan formeel 625 treffers. Bij het overgrote deel van de foto’s wordt in de beschrijving het woord koelie niet meer gebruikt. De mannen (en soms vrouwen) zijn arbeiders geworden. Wie het woord ‘eskimo’ invult, komt bij foto’s en voorwerpen van de Inuit terecht – de koppeling wordt automatisch gemaakt. Nog verder achter de schermen worden ook oorspronkelijke bijschriften bewaard, hoe negatief ook. Noodzakelijk om ontwikkelingen in woordgebruik te kunnen volgen.

Originele bijschriften bij foto’s blijven veelzeggend. Neem deze foto uit toen nog Nederlands-Nieuw-Guinea. ‘Ds. Kijne vertelt zijn jongens van de wonderdingen uit de verre wereld’ staat er op de achterzijde. Op elk van de woorden valt niks aan te merken. Maar veel paternalistischer en kolonialer dan dit kan een zin niet zijn.

Het heeft wat weg van sommige bioscoopjournaals over de koloniale oorlog met Indonesië. Daar helpen ‘onze jongens’ steevast de lokale bevolking. Het wordt letterlijk gezegd en getoond: een hospik, dienstplichtig soldaat, die na afloop van een patrouille toch even naar een dorp terugkeert om mensen van medicijnen te voorzien. Er is niks aan gelogen. Maar een dag later kan datzelfde dorp onder vuur worden genomen door een Nederlandse artilleriepost. Daarvan zijn de gevolgen nooit in het bioscoopjournaal te zien. Het is de ‘oorverdovende stilte’ van het archief – stilte die veel verder reikende gevolgen heeft dan het gebruik van omstreden woorden.

Betoverd door Mrs Indonesia

2023-06-05T19:27:01Z

Hoe beschrijf je de revolutionaire strijd van de Indonesiërs tegen de Nederlanders in het jaar 1946? Y.B. Mangunwijaya houdt het simpel: ‘Zo nam ook Tiwi deel aan de strijd door de hulp die ze haar tweelingbroer bood waardoor de gaarkeuken constant kon blijven koken, bakken en stomen zonder enig kapitaal, of een begroting, zonder wat dan ook behalve het voedsel dat door de lokale bewoners hun kniekapitaal werd genoemd. Al die kerels die daar aankwamen waren immers helden of toekomstige helden die heel waarschijnlijk op het veld van eer zouden sneuvelen en als zuivere edelstenen zouden breken of als cambodja- of melatibloemen vallen om onmiddellijk door duizenden nieuwe helden te worden vervangen. Dat was ook de reden dat die helden zo vaak mopperden dat de rijst zo goor wit was, niet zo smeuïg, te hard, te zacht of muf of dat de porties tempé en tofu te klein waren of de groente te zuur of zo.’

Ik vind het virtuoos, want achter dit citaat gaat een hele wereld schuil. Van een leger dat nog helemaal niet georganiseerd is; van een bevolking die tegen wil en dank betrokken wordt bij de strijd; van een generatie waarvan een flink deel zal sneuvelen; maar ook van o zo voorstelbare alledaagse emoties. Over het vechten zelf schrijft Mangunwijaya nauwelijks in zijn net in het Nederlands vertaalde roman Het mysterie van Mrs. Indonesia. Bovengenoemde Tiwi is de hoofdpersoon, al heeft ze in het boek vele namen, en drie paspoorten. In het Indonesisch (en in een eerdere Engelse vertaling) is de titel Durga Umaji. Dat verwijst naar een vrouw met twee gezichten uit een van de wajangverhalen - over een beeldschone godin die ook een vrouwelijk gedrocht is dat de dodenakkers beheert.

Tiwi is de dochter van een soldaat uit het koloniale leger, het KNIL. Een Indonesiër die vervolgens heiho wordt (een hulpsoldaat in het Japanse leger) en daarna dient in het revolutionaire leger. Een man die tegengestelde krachten dient, een van de belangrijke thema’s uit het boek. Moeder verkoopt cassavekoekjes bij de Chinese tempel. Deze informatie komt tientallen keren terug in het verhaal. Herhaling, in een net wat andere vorm, is een van de bijna magische krachten van deze roman. Zet het in een statistiek en je denkt dat dit een uitermate saai boek moet zijn. Maar de eindeloze herhaling zorgt er juist voor dat je het verhaal wordt ingezogen.

Het decor van de roman is de recente Indonesische geschiedenis. Tiwi is overal bij en zo krijgen we prachtige beschrijvingen van Soekarno, Hatta, Sjahrir en nog heel wat andere leidinggevende Indonesiërs. De toon varieert van mild tot bijtend satirisch. Mangunwijaya publiceerde zijn boek in 1991. Soeharto was nog aan de macht, de censuur was streng. De beroemde auteur Pramoedya Ananata Toer had een publicatieverbod. Durga Umaji is mede daarom een roman die start met een verwijzing naar het wajangverhaal. Daarin mag de verteller van oudsher de spot drijven met de mensen en hun onvolkomenheden. Mangunwijaya is zo’n rasverteller. Hij neemt de lezer mee op een fascinerende reis langs de recente Indonesische geschiedenis. Zoals hij al eerder deed, zie hier.

Machtsvorming vrienden...

2023-05-24T14:56:05Z

… en van je afbijten!’ Aldus het advies van vakbondsman Piet Moltmaker aan collega’s in de kolonie. Het is zomer 1931 en Moltmaker maakt als vertegenwoordiger van het N.V.V., het Nederlands Verbond van Vakverenigingen, een rondreis door Indië. Zijn ervaringen worden na terugkomst in een brochure uitgegeven. Vermakelijk én schrijnend om te lezen. Van het klassieke ‘Gozzamme, wat is het werm!’ tot ‘Wat we nu gezien hebben is eenvoudig afgrijselijk’ bij de eerste aanblik van lokale huisvesting. Moltmaker noteert: ‘Aan weerskanten van een stuk bosch, waardoor we moesten gaan, krioelde het van ongedierte. En daar hokken “menschen” te zamen, van God en de heele wereld verlaten.’

Mijn exemplaar van Indische Reisbrieven komt uit een erfenis die naar het IISG gaat, het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis. Daar hebben ze de brochure al en ik ben verguld met dit toch bijzondere boekje. Het geeft een goed inzicht in het denken en doen van sociaal-democraten in een koloniale omgeving. Er is een diep besef van gelijkwaardigheid en solidariteit met lokale vakbondsleiders van welke afkomst ook. Tegelijk voel je de verbazing van Moltmaker als hij aanwezig is bij een druk bezochte bijeenkomst van spoorwegpersoneel in Djokja. Hij vindt het prachtig zo’n grote opkomst (‘ruim 1000 menschen’), maar schrijft ook: ‘Wat een eigenaardig gezicht zoo’n vergadering met Inlanders.’

Er zijn in de kolonie genoeg zaken waar een vakbond voor kan strijden. Van de dreigende salarisverlaging van ambtenaren tot arbeidsomstandigheden op ondernemingen die ‘hemeltergend’ zijn. Moltkamp memoreert dat er een wet bestaat ter bescherming van de jeugd waarbij kinderarbeid tot 12 jaar is verboden, maar op theeplantages zie je overal kinderen van rond de 10 jaar aan het werk. ‘Er is hier op Java dan ook een arbeidsinspectie met … drie controleurs voor heel Java!’

De meeste ophef veroorzaakt de delegatie met hun bezoek aan de beroemdste bewoner van de Soekamiskin gevangenis in Bandoeng: Soekarno. Moltmaker is onder de indruk van ‘deze zeer intellectueele nationalistische leider’ en meent dat het van de regering vooral ‘stom is dien man nog langer vast te houden’. Het zal de nationalistische beweging alleen maar krachtiger maken. In een gesprek met de Preanger Bode zegt Moltmaker dat Soekarno een politieke gevangene is en zijn straf ‘zoo barbaarsch is, dat alleen Rusland er mee kan worden vergeleken.’ Hoofdredacteur Wormser voegt aan dit interview toe dat hier sprake is van een misverstand: ‘Ir. Soekarno is geen politieke gevangene, hij is een gewoon misdadiger, gestraft voor het plegen van een gewoon delict.’ De koloniale oogkleppen in volle werking.

Indië om de hoek

2023-05-15T17:04:50Z

Met een nieuwe blik kijk ik sinds enkele dagen naar de beelden die de bruggen sieren bij mij in de buurt. Het is de stijl van de Amsterdamse School, dat weet ik. Maar dat er zoveel Indische invloed in de Amsterdamse School zit, dat leer ik in Museum ’t Schip. Daar is op dit moment een tentoonstelling rond dit thema, zie hier, met afgelopen week de vertoning van een film met toelichting van de presentator.

‘Schitterend’, hoor ik herhaaldelijk twee dames achter mij fluisteren tijdens de vertoning. Ze hebben gelijk. De schoonheid van de patronen is soms adembenemend, of het nou gaat om het metselwerk in baksteen, het vlechtwerk van manden of de figuren op batikdoeken. Frans Leidelmeijer is de man die in de film met groot enthousiasme en dito deskundigheid de kijker langs vele voorbeelden leidt van de wisselwerking in de kunst tussen Indië en Nederland in het begin van de 20^ste eeuw. Kruisbestuiving is de titel van zijn film, de eerste van wat een trilogie moet worden. De opnames zijn gemaakt in Nederland. Frans is onlangs op Java geweest om daar een vervolg te filmen, ik kijk uit naar het resultaat.

boekomslagen van ontwerper Chris Lebeau

Hoe zit het in onze serie met de wisselwerking tussen kolonie en moederland? Wij zijn vooral gericht op maatschappelijke ontwikkelingen in de periode 1900-1950. Wie laat zich op dat terrein door wie beïnvloeden? Het is een heftige, deels theoretische discussie in kringen van historici en die is moeilijk in een televisieserie te passen. Daar komt bij dat wij graag ooggetuigen of nazaten aan het woord laten. Wat dan opvalt is dat in deze tijd het Indische verleden in Nederland sterker leeft dan in Indonesië. Het maakt de vraag over invloed en wisselwerking nog lastiger te beantwoorden.

Misschien is het de ironie van de geschiedenis. Het moederland wilde vanaf 1900 graag een stempel op de kolonie drukken. Van infrastructuur tot ‘beschaving’, soms met goede bedoelingen, maar altijd ook om macht te behouden. Die macht, dat liep tenslotte spaak. Vervolgens heeft het koloniale verleden onmiskenbaar een stempel op het moederland gezet. Van trauma’s bij uitgezonden soldaten tot een grotere veelkleurigheid van de samenleving. Zeker dat laatste maakt Nederland in mijn ogen mooier. Het zorgt letterlijk voor meer kruisbestuiving, meer schoonheid. Net als de Indische patronen op de bruggen in mijn eigen buurt.

Tienden van seconden

2023-03-22T18:50:21Z

Kijken naar een film is kijken naar een schitterend wateroppervlak. Wat eronder zit blijft verborgen. Het is het werk waar ik de afgelopen weken mee bezig ben. Montage begint bij het opzetten van een helder verhaal. Wat zijn de thema’s, welke mensen hebben we daarover gesproken, wat is er aan beeldmateriaal. Dat is de basis, daarmee begint het bouwen. Op een van de schermen waar editor Jouke Dubel mee werkt, worden alle montage-elementen grafisch zichtbaar.

Mijn verwondering bij dit plaatje is er steeds weer: zoveel laagjes in de montage! Bij het beeld en vooral bij het geluid. Dat is het deel onder de ononderbroken lijn in het midden. Goed geluid is veel werk. Een voorbeeld. Hans Goedkoop stelt een vraag. Precies op zijn laatste woord valt ergens een deur met een klap dicht. Het gaat om het woord ‘zag’. Ik ga met een zoekprogramma door de uitgeschreven tekst. Het woord komt één keer voor – daar zit dus die klap. Ik vind ook een paar keer het woord ‘gezag’. Mooi alternatief. Er blijkt er een bij te zitten die qua intonatie en niveau prima past. De ‘ag’ komt op een apart geluidsspoor te staan. Een tiende van een seconde op een nieuw laagje.

Hans in gesprek met Wim van Raaij

Bij dit voorbeeld hoeft er in het beeld niets te veranderen. Vaak moet dat wel. Opnieuw een voorbeeld. Een gesprek met twee mannen wiens Indonesische vaders voor de oorlog in Leiden studeerden. Ze vertellen over de politieke vereniging waarin hun vaders actief waren, de PI. Voor hen een vanzelfsprekend begrip, voor de kijker niet. Als Winka Djojoadhiningrat voor het eerst aan het woord komt in de aflevering, dan heeft hij het over de PI. Wij vervangen dat door ‘Perhimpunan Indonesia’. Het blijven de woorden van Winka, alleen passen ze niet meer bij het beeld waarin hij het veel kortere ‘PI’ zegt. Daar komt dus iets anders overheen. In de montagelijn zijn er nu twee nieuwe laagjes: geluid én beeld.

‘Geloof nooit wat je ziet’, grap ik vaak tegen mensen bij wie we langs gaan. ’Met film kan alles’. Spelen met beeld en geluid hoort bij het medium. Zoals met alle techniek kan dat goedschiks en kwaadschiks. Ik heb nog nooit een geïnterviewde gesproken die bezwaar maakt als ik aarzelingen als ‘eh’ en ‘ah’ uit antwoorden verwijder. Maar zinnen volledig uit hun context halen, dan slaat de weegschaal door. Voor mij telt dat ik zo dicht mogelijk probeer te blijven bij wat een geïnterviewde bedoelt te zeggen. Dat zo helder en mooi mogelijk aan de kijker overbrengen, dat is mijn ‘manipulatie’.

Hans in gesprek met Erwiza Erman

Boeken in beeld

2023-02-20T15:05:15Z

Bij de reis door Indonesië was er een aparte koffer voor alle boeken die we mee hadden. De fraaie Atlas van Tropisch Nederland uit 1938, romans, memoires, kopieën van kranten. Aan fotogenieke plekjes om te gaan zitten lezen geen gebrek. Met de roman Rubber tussen de rubberbomen; met Indonesia klaagt aan van Soekarno voor de deur van de gevangenis waar hij werd opgesloten; met Buiten het Gareel bij de ingang van een Taman Siswan school – de roman gaat over dit type onderwijs.

Mooie herinneringen, maar boeken brengen hun eigen problemen mee. Want hoe breng je een boek in beeld? De meeste boeken hebben een vorm die niet goed samengaat met het breedbeeld van de televisie. En hoe maak je duidelijk dat wat je hoort aan tekst een citaat is? Daar zijn aanhalingstekens voor bedacht, maar voor geluid bestaan die niet. Inmiddels zijn de eerste montageweken achter de rug. En hebben we het ‘probleem’ vooralsnog opgelost.

Hans zit op een passende locatie en leest een boek. Vaak is er een shot waarin je de omslag van dat boek ziet. Zoals bij Rubber. Op de kleine rubberplantage waar we filmden was er de rust en de ruimte om dat te doen. In de montagekamer komt editor Jouke Dubel vervolgens met een prima idee: hij laat de citaten letterlijk in beeld verschijnen. Niet als ‘gewone’ titels onderin, maar heel opvallend midden in beeld. Dat ziet er bij Rubber mooi uit en hopelijk gaat dat bij alle boeken goed werken.

We hebben nu twee citaten gedaan, maar blijft het nog even spannend. Niet altijd is de titel van het boek dat Hans leest zichtbaar. Soms was het bij de opnames te druk, was de tijd te beperkt, het licht niet goed. Het is irritant als je niet kan filmen wat je in je hoofd hebt. Maar daar zit ook een aantrekkelijke kant aan. Roeien met de riemen die je hebt levert soms onverwachte en prachtige alternatieven op.

Verschillende werelden

2023-02-06T13:22:27Z

‘Ik geef toe, het was naïef bij zo’n thema’ zegt Ireen Hoogenboom, verwijzend naar de start, vijf jaar geleden, van het grote onderzoek ‘Dekolonisatie, Geweld en Oorlog in Indonesië 1945-1950’. Ze vertelde het afgelopen donderdag bij de presentatie van twee nieuwe boeken die voortkomen uit dit onderzoek. Hoogenboom is verbonden aan het KITLV, het Koninklijk Instituut voor Taal- Land- en Volkenkunde in Leiden. Het instituut bestaat al ruim 150 jaar en deed veel onderzoek samen met Indonesiërs. Deze keer bleek alles anders te lopen.

Het Nederlandse onderzoek richtte zich in eerste instantie op het geweld dat de periode 1945-1950 in Indonesië kenmerkte, en meer specifiek op de handelingen van Nederlandse militairen. Hoogenboom zocht contact met Indonesische historici die vanuit hun visie daar onderzoek naar wilden doen. Dat stuitte vanaf het eerste moment op onbegrip. Indonesiërs wilden zich graag verdiepen in de periode 1945-1950, maar bleken geïnteresseerd in hele andere thema’s.

De naam van het onderzoek viel ook verkeerd. Het begrip ‘dekolonisatie’ bestaat voor Indonesische historici niet. Voor hen verjaagt Japan in 1942 het Nederlandse koloniale gezag; de Japanners worden op hun beurt verslagen in 1945. Daarop volgt, in augustus van dat jaar, het uitroepen van de Indonesische onafhankelijkheid. Hoezo dekolonisatie? De kolonie bestaat in 1945 niet meer. Bij de discussie hierover kwam er een compromis: ‘onafhankelijkheid’ werd toegevoegd, ‘dekolonisatie’ bleef staan, want dat is voor Nederlanders een bekend begrip. Het is nu: ‘Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië 1945-1950’, ofwel het ODGOI onderzoek. Al is die afkorting wel heel onwelluidend, zo zeggen alle betrokkenen.

foto: Robert Tjalondo

De nu verschenen boeken laten opnieuw een wijziging zien. De periode is 1945-1949 geworden, ofwel het tijdvak dat in Indonesische boeken staat voor de onafhankelijkheidsoorlog. Revolutionary Worlds geeft aan waar het onderzoek van Indonesische historici zich op richt. Het boek bevat een serie artikelen over de ervaringen van een grote diversiteit van mensen in verschillende delen van de archipel. Voor de Indonesische overheid is geschiedenis altijd een middel geweest om nationale eenheid te bewerkstelligen. De nieuwe generatie Indonesische historici laat die fase achter zich.

Apriani Harahap, universiteit Medan

Zoals dat hoort bij een boekpresentatie, is er verdieping en discussie. Twee jonge onderzoekers lichten hun hun artikelen toe voor de volle zaal (er zijn zo’n 150 mensen) en roepen inderdaad nieuwe werelden op. Ik heb tenminste nooit geweten dat er voor de oorlog op de plantages in Sumatra de nodige arbeiders uit India werkten en dat die groep in de revolutietijd in een lastige positie terecht kwam. Wie het terug wil zien, kijk hier.

foto: Robert Tjalondo

Ook bij de discussie worden zinvolle opmerkingen geplaatst. Maar eerlijk is eerlijk, zo’n presentatie is er ook voor de gezelligheid. Na afloop bijpraten met mensen die je al een tijdje niet hebt gezien. Of juist nog kort geleden, zoals Abdul Wahid, medesamensteller van de boeken en hoofd van de geschiedenisafdeling van de Universiteit Gadjah Mada in Yogyakarta. Ik sprak hem daar afgelopen december voor onze serie. Het leverde boeiende verhalen op die ik nu in de montage uitwerk.

De ware toedracht

2023-01-30T14:23:48Z

De moordpartij op een apothekersfamilie in Semarang in het najaar van 1945 – het stond afgelopen maand op mijn lijstje als verhaal om te filmen. Ter plekke blijkt het ingewikkeld. Ik ging op pad met de indringende memoires van een Nederlander die vlak na de Tweede Wereldoorlog in Semarang zat, de havenstad aan de noordkust van Midden Java. Het is daar in de maanden na de capitulatie van Japan heel onrustig. Er woedt een heftige strijd tussen revolutionaire Indonesische groepen en de Japanse militairen die van de geallieerden opdracht hebben gekregen de orde te handhaven. Moordpartijen zijn aan de orde van de dag.

foto: David Soltau

Uit de memoires: ‘We liepen Bodjong af en halverwege, op het kruispunt met Doewet, dacht ik aan de Leeuwen-apotheek die ook aan Doewet lag.’ De auteur meldt dat hij verre familie is van apotheker Flohr en het gezin goed kent. Hij vervolgt: ‘Tot onze schrik zagen we dat de hele apotheek één bende was! Alles lag overhoop en kort en klein geslagen. En in het laboratorium vonden we beide meisjes: dood, half ontkleed, verkracht en in stukken gesneden! Eerst stonden we daar als verslagen; toen maakte een machteloze woede zich van ons meester.’ Vervolgens gaat de auteur samen met enkele Japanse soldaten op zoek naar de mogelijke daders. In een nabij gelegen kampong worden Indonesiërs, ‘pelopors’, door hen doodgeschoten. We filmen de ‘plekken des onheils’ uit dit verhaal, om de hoek van Bodjong (nu Jalan Pemuda) zit nog steeds een apotheek.

We filmen in Semarang ook op de erebegraafplaats Kalibanteng. Ik verwacht daar de graven aan te treffen van ‘beide meisjes’: Winnie en Frieda Flohr. Maar er zijn geen grafstenen, voor niemand van de apothekersfamilie Flohr. Wel is er een gezamenlijke grafsteen voor een drietal Nederlanders die naar verluidt ook in de apotheek zijn vermoord. Zij werkten voor de RAPWI (Recovery of Allied Prisoners of War and Internees) die bij het einde van de Tweede Wereldoorlog in Azië door de geallieerden was opgezet. RAPWI-medewerkers waren soms het doelwit van Indonesische revolutionairen die alles wantrouwden wat westers was.

We worden bij het filmen begeleidt door Eveline de Vink van de Nederlandse Oorlogsgravenstichting. Ook zij raakt geïntrigeerd door de lotgevallen van de familie Flohr. Ze stuurt me later meer informatie. De vermoedelijke dader van de moordpartij is gearresteerd. Hij zou hebben verklaard dat de slachtoffers waren weggevoerd uit de apotheek en elders zijn vermoord. Dat is in tegenspraak met de memoires die ik bij me had. Wat nu? Kan ik het verhaal nog vertellen op de manier die ik voor ogen had? Wat is de ware toedracht?

Ik overleg met eindredacteur Karin van den Born. Voor haar laat dit opnieuw zien hoe moeilijk het kan zijn gebeurtenissen uit het verleden te reconstrueren. Zeker als het gaat om zo’n chaotische periode als de maanden na de Tweede Wereldoorlog in Indonesië. Het is goed om dat bij dit verhaal duidelijk te maken. De Semarangse krant De Locomotief noteert bij het proces dat de vermoedelijke dader de moord op de meisjes en hun moeder ontkent. Er is een getuige, maar die komt volgens de krant ‘met een nogal onbetrouwbare verklaring vol gruwelijke beelden’. De krant schrijft dit in februari 1948, ruim twee jaar na de gebeurtenissen. Hoe kan je 78 jaar later dan nog achterhalen wat er werkelijk gebeurd is? Het geluid van geweld, de recente studie naar de bersiap periode, zet kanttekeningen bij de toenmalige verhoren rond deze zaak. Het boek is hier te lezen, kijk op pagina 155. De Oorlogsgravenstichting onderzoekt of de slachtoffers alsnog op de lijst oorlogsgetroffenen kunnen komen.

Naschrift: Peter van den Broek mailt me met verdere informatie. Volgens zijn onderzoek is mevrouw Flohr niet in de apotheek vermoord, maar de beide meisjes wel. Waarmee het ooggetuigenverslag toch klopt. Doorslaggevend kan het niet zijn. Het is een verslag van jaren later, voor historici niet de meest betrouwbare bron die er bestaat. Het menselijk geheugen blijft een spiegelpaleis, hoe oprecht de herinneringen ook zijn.

Gouverneur-generaal

2022-12-28T14:08:34Z

Onze serie heeft de opa van Hans Goedkoop als rode draad, maar er komen heel wat meer opa’s aan bod. Vandaag praat Hans met de kleinzoon van gouverneur-generaal Bonne de Jonge. Die was de hoogste gezagsdrager in de kolonie van 1931 tot en met 1936. Economische crisistijd, groeiend nationalisme –volgens kleinzoon Willem had zijn opa het niet makkelijk. Ik schreef eerder over diens memoires, zie hier.

In het huis in Ubud, Bali, liggen de fotoboeken van de Indische tijd op een lange tafel. Ze zijn samengesteld door de vader van Willem. Klassieke familie albums, maar toch ook niet helemaal. Weinig families hebben paleizen met een hofhouding, weinig families zullen reizen naar alle uithoeken van de archipel hebben gemaakt.

De opvattingen van De Jonge waren ronduit conservatief. Hij werkte graag samen met de lokale Javaanse adel, van mensen als Soekarno, Hatta of Sjahrir moest hij weinig hebben. Zelfstandigheid, laat staan onafhankelijkheid, daar was de kolonie nog lang niet aan toe. Kleinzoon Willem wil het beleid van opa niet verdedigen, maar merkt op dat ook een gouverneur-generaal een ambtenaar in dienst van de Nederlandse regering was en beleid uitvoerde dat in Den Haag was bedacht.

Het gesprek in Ubud is het laatste dat we in Indonesië voeren. Einde van mijn dagelijkse verslagen. Ik blijf nog even hier, met een persoonlijke missie: het beklimmen van de vulkaan Ciremai. Iets meer dan 3000 meter en uitkijkend over Linggarjati. Dat is het stadje van het akkoord dat half november 1946 werd bereikt tussen Nederland en de Republik Indonesia. Het akkoord waarmee de twee partijen vreedzaam elk hun eigen weg hadden kunnen gaan. Hadden, want het werd toch oorlog. De koloniale geschiedenis als ‘treurspel van gemiste kansen’ om journalist en politicus Jacques de Kadt aan te halen.

Bali

2022-12-27T14:12:53Z

In mijn hoofd zitten vele clichés over dit eiland, paradijs onder de paradijzen. Met dank aan een uitgekiende promotiecampagne die zo'n 100 jaar geleden begon, zie hier. Zelf ben ik er nog nooit geweest. Bali is een traditionele vakantiebestemming, ik ben altijd voor werk en studie naar Indonesië gereisd.

De foto’s zijn bekend: knalgroene rijstvelden omzoomd door palmen; natuurschoon. Het valt me tegen als we hier deze middag landen. Toegegeven, het weer zit niet mee. Grijze luchten, het regenseizoen is nu echt begonnen. Gisterenavond in Semarang waren vele straten in rivieren veranderd. Maar het meest teleurstellende vind ik het verkeer. Alweer die stromen auto’s en brommers, alweer de eindeloze files. Niks rust. Het is zo’n 30 kilometer van het vliegveld naar het hotel, we doen er ruim anderhalf uur over.

Eenmaal op wat kleinere wegen valt me één ding direct op: kleine altaartjes met offerandes van wat fruit en bloemen - overal waar je kijkt. Ik associeer het met de kleine kapelletjes die ik ken uit Limburg, maar dat wordt niet gedeeld door Hans en cameraman Jackó. Zij zijn eerder op Bali geweest. Halverwege onze rit is het donker. Misschien krijg ik morgenochtend wonderschoon Bali te zien. Met bloemen zoals ik ze gisteren op Java zag.

Theater

2022-12-26T15:54:58Z

Er wordt ‘Siap’ geroepen en dan storten ‘de dorpelingen’, zwaaiend met een rood-witte vlag, zich in het gevecht tegen de Japanners. We gaan langs bij een theatergroep van een van de universiteiten in Semarang. Zij zijn betrokken bij de jaarlijkse herdenking van de zogenaamde Vijfdaagse Slag die zich hier voltrok van 14 tot en met 19 oktober 1945. Een klein groepje studenten -het is inmiddels ook hier kerstvakantie- is zo aardig om voor ons een paar scènes neer te zetten van de re-enactment die ze in oktober hebben uitgevoerd.

Het verhaal van de Vijfdaagse Slag is fascinerend, ik schreef er eerder uitgebreid over, zie hier. Het komt er op neer dat de Indonesiërs in de stad alle wapens van de Japanse bezetter opeisen. De Japanse commandant weigert, hij wil zich houden aan de afspraak die er na de capitulatie is gemaakt: de bestaande situatie handhaven, geen geweld meer.

Indonesische jongeren worden wel steeds gewelddadiger. Als ze een groep gevangen genomen Japanners vermoorden, is voor de commandant de maat vol. Hij geeft zijn troepen bevel op te treden. Dat doen ze, ze slaan keihard terug. De schattingen van het aantal Indonesische doden lopen uiteen van een paar honderd tot een paar duizend. Getuigen spreken van stapels lijken in de kanalen en rivieren van de stad.

De Indonesiërs worden gedwongen in te binden. Ze krijgen er bovendien een tegenstander bij. De eerste geallieerde troepen arriveren half oktober in Semarang. Het zijn Britten, ze gaan nauw samenwerken met de Japanners. Een verloren slag voor de Indonesiërs, zou je denken. Maar voor de studenten van de theatergroep ligt het anders. Zij spelen vooral een heldhaftige strijd na, waarin ze uiteindelijk overwinnen. De jaarlijkse re-enactment is bedoeld om verbondenheid te creëren tussen de inwoners van de stad.

Bruggen

2022-12-25T16:23:49Z

Vandaag doen we bruggen in Semarang. Doelwit, demarcatielijn, leeszaal. We gaan op pad met militair historicus Supriyo Priyanto, te beginnen op de plek waar de Tijgerbrigade zijn allereerste actie uitvoert. Het is in de wijk Pedurungan Kidul (toen kampong Pandoerangang Kidul) bij een bruggetje over het kanaal. Doel volgens het gevechtsrapport: ‘de vijand zoveel mogelijk verliezen toe te brengen.’

Het is 1 april 1946, er wordt flink gevochten die dag. Er vallen op het bruggetje 2 Nederlandse doden, slachtoffer van een scherpschutter. Daar staan 93 Indonesische doden tegenover, met ‘zeer waarschijnlijk nog een aantal, door artillerievuur op gesignaleerde groepen.’ Deze verhouding kom ik in alle Nederlandse militaire rapporten van de navolgende maanden tegen. Priyanto legt uit dat de Indonesiërs in deze fase over weinig wapens beschikken, vaak moeten drie of vier mannen één geweer delen. Er zijn bovendien fanatieke religieuze jongeren die echt geloven dat kogels hen niet deren. Die lopen regelrecht hun dood tegemoet.

De volgende brug, over de Semarangrivier, was destijds deel van de demarcatielijn. Nederlanders op de oostelijke oever, de stadkant; Indonesiërs op de westoever. Priyanto vertelt over de onderhandelingen die hier zijn gevoerd door kolonel Van Langen, de grootvader van Hans, en zijn Indonesische tegenspeler kolonel Soenarto. Die maakte voor de oorlog deel uit van het KNIL. Van een Nederlandse veteraan hoorden we eerder dat Van Langen eigenlijk niet wilde praten met Soenarto. De man mocht dan nu wel kolonel in het Indonesische leger zijn, in het KNIL stond hij veel lager in rang.

De laatste brug ligt midden in de stad. Veel groen, bloemen en zitjes. Hans leest uit de bundel Wisseling van de wacht. Die bevat een tiental verhalen van Indonesiërs over de Japanse bezetting en de periode daar vlak na. Nh. Dini schrijft over haar leven in Semarang. Over stapels lijken in de rivier, over moordpartijen en ontvoeringen – ze kan het als jong meisje nauwelijks bevatten, want ‘het leven ging gewoon en rustig verder’. Een klassiek beeld van een land in oorlog.

Semarang

2023-01-23T11:58:32Z

Prettig dat ik vandaag wat meer zie van deze stad waar ik nooit eerder was. De verhalen hier spelen zich vooral af in 1945 en 1946. Ze gaan over het grote Japanse interneringskamp Lampersari, waar onder meer acteur Willem Nijholt als kleine jongen zat. Over de hevige gevechten tussen Indonesiërs en Japanners in oktober 1945 (jaa, dat gebeurde ook). Over de komst van de Nederlandse Tijgerbrigade in maart 1946 en de gevechten die daarop volgden tussen Indonesiërs en Nederlanders.

We beginnen de dag in Lampersari, nog steeds een wijk van Semarang. Weinig herinnert aan de tijd van de Japanse bezetting. Enkele gebouwen, een paar huizen. Waaronder het huis bij de oorspronkelijke poort. Daar zat de Nederlandse kampleiding en in al z’n vervallenheid biedt het pand een fascinerende aanblik. Het staat te koop. Onze jonge gids, Mozes Budiono, zou er graag een museum zien. Erg hoog schat hij de kans niet in. Ik moet denken aan Westerbork, waar het huis van kampcommandant Gemmeker heel zorgvuldig geconserveerd is.

foto: David Soltau

Semarang bleef na de overgave van Japan een roerige stad. Met name Indonesische jongeren probeerden op alle mogelijke manier Japanse wapens buit te maken. Dat liep danig uit de hand. Daarover later meer, als we gaan praten met studenten die betrokken zijn bij de jaarlijkse re-enactment van de ‘Vijfdaagse Slag’ van oktober 1945. Vanmiddag filmen we alvast bij de Bulu gevangenis, de plek waar het begon. In Nederland spraken we iemand die er als jongen gevangen zat. En het geratel van geweren hoorde toen opgesloten Japanners werden vermoord. Daar bestaat een akelige foto van.

foto: David Soltau

We doen nog een rijtje plekken die van belang zijn. Het hoofdkwartier van de Tijgerbrigade; de zogenaamde Tijgerclub, waar officieren zich konden vermaken; het postkantoor. Allemaal prachtige gebouwen uit de koloniale tijd. Semarang heeft er daarvan nog behoorlijk wat, al zijn ze soms verstopt achter schuttingen of omringd door smakeloze nieuwbouw.

Erevelden

2022-12-24T15:42:43Z

‘Dit is de mooiste’, denk ik als we rondlopen op Candi, het Nederlandse ereveld voor militairen in Semarang. Ik heb in Indonesië eerder erevelden bezocht, maar Candi ligt prachtig tegen een heuvel, met zicht op de stad. Het is de grootvader van Hans die dit terrein heeft gekozen, direct na zijn aankomst in Semarang met de manschappen van de T-brigade, in maart 1946. ‘Rekening houden met gesneuvelden, het hoort bij het militaire bedrijf’, constateert Hans.

Behalve Candi, bezoeken we ook de Indonesische evenknie, Giri Tunggal. Met grafstenen van jonge mannen die zijn omgekomen in de strijd tegen de T-brigade. Militaire rapporten in het Nationaal Archief in Den Haag geven een grimmig beeld van de gevechten in de maanden na de aankomst van de Nederlanders in Semarang. Aan Indonesische zijde vallen er honderden doden, deels veroorzaakt door onervarenheid, deels omdat de Nederlanders beschikking hebben over veel zwaardere wapens. Giri Tunggal telt veel massagraven.

Massagraven zijn er ook in Kalibanteng, het Nederlandse ereveld voor burgers in Semarang. Veel vrouwen en kinderen hier, vaak omgekomen in de interneringskampen tijdens de Japanse bezetting. Er liggen verwanten van Hans. De echtgenote van de oom van zijn moeder, en diens dochter. Ook een E. van Langen, net als zijn moeder. Bekende namen aantreffen tussen al die grafstenen, dat zet je toch aan het denken.

De kunstverzamelaar

2022-12-22T17:32:32Z

Hij wordt de ‘godfather’ van de hedendaagse Indonesische kunst genoemd: Oei Hong Djien. Geboren in Magelang in 1939, telg uit een Chinese familie die al generaties in Midden-Java woont. Oud genoeg voor herinneringen aan de revolutietijd, maar ook aan de katholieke Nederlandse school in Semarang waar hij vanaf 1948 op zat. Toen heette hij Eddy.

Oei is een ongelofelijk energieke man. Hij praat, in het Nederlands, met enorm enthousiasme ons een ochtendlang de oren van het hoofd. En neemt ons daarna mee naar een van zijn musea, in wat ooit het ouderlijk huis was. Hij laat er de kamer zien waar de hele familie begon te bidden toen Indonesische jongeren met hun scherpgepunte bamboestokken in 1947 het huis binnenstormden. Magelang lag in het gebied van de Republiek Indonesië, Chinese families werden er soms van verdacht te spioneren voor de Nederlanders door bijvoorbeeld kwetsbare locaties door te geven.

De familie Oei bracht het er toen zonder kleerscheuren vanaf. Voor de kleine Hong Djien was het een angstige ervaring. Maar, zo wuift hij weg, je was een kind en je eigenlijk niet bewust van de vele gevaren van die tijd. Hij heeft hem wel een levenslange fascinatie voor kunst over de revolutie bezorgd. En eigenlijk voor alle hedendaagse kunst. Waar je ook kijkt in zijn huizen, overal hangt, staat of ligt wat, in alle soorten, maten en stijlen Een fascinerende ervaring.

Sawah en polder

2022-12-21T15:35:00Z

Op het lijstje ‘te doen’ staat een scène waar Hans door de rijstvelden fietst. Vanmiddag zien we kans dat te filmen. Het lijkt makkelijk, maar is lastig. Want waar zijn de rijstvelden zonder zicht op elektriciteitskabels? Waar een weg waar niet voortdurend brommers en auto’s het filmen onmogelijk maken? En dan moet de zon ook nog goed staan….

Een open stukje tussen palmbomen, een weggetje waar we aan beide kanten het verkeer steeds even tegen kunnen houden. We moeten opschieten, het is al over vieren, straks staat de zon te laag. De scène moet van dichtbij gefilmd, van veraf, en ook de drone wordt ingezet.

Hopelijk kan het resultaat straks worden verwerkt in de leader. Er is er een gemaakt voor het tweeluik dat we in februari uitzonden. Daar fietst Hans door de polder en laat de vormgever dat fraai overgaan in een gefingeerd landschap met palmbomen. Hopelijk kan straks de ‘echte’ versie worden ingezet.

Volendam in Indonesië

2022-12-20T15:12:46Z

Niet gepland, wel fraai om te filmen: het fenomeen ‘toerist in klederdracht’. We zijn in de kraton Ambarrukmo in Yogyakarta, het paleis van een van de lokale sultans. Het is als zodanig allang niet meer in gebruik, de laatste sultan die hier resideerde werd in 1921 door het Indische gouvernement aan de kant geschoven. Het complex is nu onderdeel van een luxe hotel, er worden middagjes georganiseerd voor groepen gasten voor wie traditionele Javaanse kleding klaar ligt.

Uitgedost in batik sarongs krijgen de gasten thee geserveerd door meisjes en jongens die dat doen op een manier waar ik met licht afgrijzen naar kijk. ‘Loophurken’, zoals Couperus het ooit omschreef, tekenend voor de onderdanigheid waarmee hooggeplaatsten in vervlogen tijden benaderd moesten worden. Er opent zich een culturele kloof. De Indonesiërs in mijn gezelschap zien slechts een oude gewoonte, zij delen mijn huiver voor dit loophurken niet.

Wij zijn zelf in de kraton voor een gesprek met historicus Sri Margana over de verhouding tussen de Indonesische adel en de koloniale overheid. Die adel speelde een grote rol in de in 1918 door Nederland ingestelde Volksraad. Het instituut zou een volksvertegenwoordiging moeten zijn, maar bezat in de praktijk minimale macht. Het was hoogstens een podium waar de leden vrijuit konden spreken.

Margana vertelt hierbij het veelzeggende verhaal van dokter Tjipto, de man die op politieke gronden in 1913 was verbannen naar Nederland en na terugkeer lid werd van de Volksraad. Daar kon hij zeggen wat hij wilde, alleen bereikte hij er nauwelijks een publiek mee. In 1927 schreef hij daarom een artikel voor een veelgelezen krant, met dezelfde opinies die hij in de Volksraad verkondigde. Waarna het gouvernement hem prompt opnieuw in ballingschap stuurde, naar het eiland Banda.

Boekenmarkt

2022-12-19T16:13:47Z

Snuffelen tussen oude boeken, ik vind het heerlijk. Ik hou dan ook van lezen. In de serie leest Hans ook met enige regelmaat in vooroorlogse romans. Met het gevaar dat er straks gezegd wordt: ‘Daar jaag je jongere kijkers mee weg!’ Maar ik ben er van overtuigd dat treffende zinnen uit een boek hetzelfde effect hebben als hedendaagse ‘one-liners’. En om de boeken nog eens extra in het zonnetje te zetten, nemen we deze middag een kijkje op de tweedehands boekenmarkt van Yogyakarta.

Een van de romans waar we naar op zoek gaan is De stille kracht van Louis Couperus. Ik schreef er ooit al een blog over, zie hier. Helaas, we vinden geen originele Nederlandse uitgave, geen Indonesische vertaling, noch een Engelse, noch een andere van de vijftien talen waarin het boek is verschenen. Toch jammer, De stille kracht geeft een prachtig beeld van de angst van de koloniale overheerser. Wel vinden we de Indonesische vertaling van het oorspronkelijk in het Nederlands geschreven Buiten het gareel van Soewarsih Djojopoepsito. Dat is mooi, overmorgen gaan we bij kleindochter Dewi op bezoek. Die kent dat boek alleen van de vertaling.

De geschiedenis naar je hand zetten

2022-12-18T15:23:12Z

We hebben een gesprek bij het monument voor de romusha’s, de Indonesische arbeiders die zijn omgekomen bij het werk aan de Pekanbaru spoorlijn tijdens de Japanse bezetting. Een vriend van onze gids Vicky laat me een foto op zijn telefoon zien: president Soekarno die op 21 juni 1948 een krans legt bij het eerste monument voor de dwangarbeiders in Pekanbaru. Ik ben verbijsterd, geloof het bijna niet. Maar de foto zit echt in de collectie van het Arsip Nasional in Jakarta.

Hans zegt: ‘Je moet maar durven.’ Een paar jaar eerder, in 1944, spoort dezelfde Soekarno in een bioscoopjournaal zijn landgenoten aan om voor de Japanners te gaan werken. Degenen die daar al dan niet vrijwillig gehoor aan geven, gaan bij de Pekanbaru spoorlijn een wisse dood tegemoet. Van de naar schatting 30.000 romusha’s die daar werkten, zijn er bij de Japanse capitulatie nog zo’n 5.000 in leven.

Hans vraagt gids Vicky naar de rol van Soekarno bij het ronselen van jonge mannen. Diens samenwerking met de Japanse bezetter was lang een taboe in Indonesië. Dat is aan het veranderen. Veel mensen hebben de beelden uit dat bioscoopjournaal van 1944 inmiddels gezien, ook Vicky. Hij aarzelt, kloppen die beelden wel? Voor hem is het moeilijk te geloven dat de vader des vaderlands doelbewust landgenoten voorloog over het werk dat ze gingen doen.

Zelf denk ik: voor Soekarno heiligde het doel de middelen. Hij moet hebben geweten van de mensonterende omstandigheden waaronder romusha’s gedwongen waren te werken, van de duizenden doden. Maar hij wilde kost wat kost de Japanners te vriend houden, in de overtuiging dat alleen via hen de Indonesische onafhankelijkheid te bereiken was.

Er werkten aan de Pekanbaru spoorlijn ook krijgsgevangenen. Nederlanders, Australiërs, Engelsen. Bij elkaar zo’n 6600 man. Daarvan waren er er eind augustus 1945 nog 4400 man in leven. Hun dagboeken en tekeningen geven een beeld van de verschrikkingen en zijn vergelijkbaar met de verhalen over de veel bekendere Birma spoorlijn.

Andere gewoontes

2022-12-17T11:58:02Z

Het is een vrije dag, ik ga met Atik lunchen in een visrestaurant dat hoog staat aangeschreven. We rijden er naar toe en ik krijg de kans om een fenomeen vast te leggen dat gisterenavond al opviel: talloze ‘bloemenborden’ langs de kant van de weg met de namen Rahul en Syakinah. Ik zag deze borden elders ook al en begrijp dat het gebruikelijk is om zo een aanstaand bruidspaar geluk te wensen. Meestal zie je er dan twee, of drie, soms vijf. Maar dit…. het moeten er zeker honderd zijn, het houdt niet op. Wie zijn dit?

Mohammed Rahul blijkt een lokaal parlementslid te zijn. Duidelijk iemand met veel connecties in deze stad van de palmolie. Het huwelijk is vandaag en de belangrijkste verkeersader is vanmorgen afgezet voor de bruidsstoet, zo ontdekt Atik in de lokale pers – tot ergernis van bewoners natuurlijk. Zijzelf heeft ook weinig goede woorden over voor deze overdaad aan felicitaties, het geld kan beter besteedt worden. Zo'n bord kost al gauw 1 miljoen rupiah, zo'n 60 euro. Morgen gaan al deze borden naar de vuilnis.

In het visrestaurant word ik geconfronteerd met een ander gebruik van hier: het toetje komt als eerste op tafel. Althans – voor mij is een schaal met gemengd fruit een toetje. Atik zegt dat het heel gezond is om de maaltijd met fruit te beginnen. Zoet, zout, bitter – smaken komen hier in voor mij ongewone combinaties en volgordes voorbij. Soms is het verrassend lekker, maar watermeloen met satésaus, ik weet het niet.

Rubber en palmolie

2022-12-16T16:29:32Z

Bij de voorbereiding van de serie is er nogal wat tijd gaan zitten in het regelen van filmen op een rubberplantage. Tevergeefs, overal kregen we nul op het rekest. En zie, vandaag helpt het toeval ons een handje. Op onze urenlange autorit dwars door Sumatra komen we langs een kleine rubberplantage. We filmen er zonder problemen, de man die er werkt maakt voor ons nog wat extra inkepingen in een rubberboom. Hans leest in de roman Rubber.

Rubber speelde in Indië een grote rol in de economische boom van de jaren twintig. Planters konden een fortuin maken. Het oerwoud moest er aan geloven. Madelon Székely-Lulofs schrijft in Rubber: ‘Troosteloos was de aanblik van dit land. Héél ver, waar het terrein zich hief tot een lage heuvelreeks, stond het oerbosch: stug, somber, een verbitterde, zich ten doode toe bedreigd voelende vijand.’

Vandaag de dag is palmolie de grote geldmaker. Opnieuw worden grote stukken oerwoud gekapt, we rijden langs eindeloze plantages met oliepalmen. Als we in de avond Pekanbaru binnenrijden, is duidelijk waar het geld zich ophoudt. Dit is een boomtown, met fly-overs, neonreclames en een bevolking die in 20 jaar verdubbelde. De stad telt nu bijna 1,3 miljoen inwoners.

Op onze rit naar hier volgen we min of meer de beruchte Pakan Baroe spoorlijn. Ooit bedacht om kolen van de Ombilinmijn in Sawahlunto naar Pekanbaru te transporteren. Een klein deel van de spoorlijn is aangelegd door het Indische gouvernement, de Japanners starten in 1943 het werk opnieuw op. Met Indonesiërs, de romusha's, en westerse krijgsgevangenen die onder dwang en in erbarmelijke omstandigheden moesten werken. De spoorlijn is nooit in gebruik gekomen. Nu staat er bij het stadje Lipat Kain alleen nog een roestige locomotief, in de buurt van wat ooit werkkamp nummer 7 was.

De Ombilinmijn

2022-12-15T15:56:36Z

Ooit was ik gefascineerd door een filmverslag uit 1919 getiteld: 'Naar de Ombilinkolenmijnen'. Te zien is een bezoek van gouverneur-generaal Van Limburg Stirum aan het mijnstadje Sawah Loentoe. Vandaag sta ik er zelf, ruim 100 jaar later. De mijn is gesloten, maar er is heel veel bewaard gebleven.

Sawahlunto dreigde een spookstad te worden toen de mijn eind vorige eeuw voorgoed sloot. De redding kwam van plaatsing op de werelderfgoedlijst. Gebouwen werden opgeknapt, kolensilo’s werden klimmuren, sociëteit ‘Glück Auf’ het nieuwe culturele centrum. Het stadje is nu een hippe toeristenbestemming.

We brengen de dag door met Erwiza Erman. Zij heeft in Leiden een proefschrift geschreven over de geschiedenis van de Ombilinmijn en kent de omgeving op haar duimpje. Ze vertelt over het leven van de mijnwerkers, de mannen die op contract werkten én de mannen die voor straf naar de mijn waren gestuurd. Dwangarbeiders, of met een fraai woord ‘kettingberen’, naar de ketens die ze omhadden.

Het Goedang Ransoem, ofwel de Centrale Keuken, is bewaard gebleven. Compleet met enorme ketels waarin gekookt werd. De keuken kwam er in 1919 en op het filmverslag van toen worden de ketels trots getoond. De boodschap is duidelijk: het gouvernement, eigenaar van de mijn, zorgt goed voor haar arbeiders. Het was welbegrepen eigenbelang. Voor 1919 stierven veel mijnwerkers aan ondervoeding – ze konden de woekerprijzen op de markt niet betalen.

Padvinders

2022-12-15T00:26:53Z

Een veld vol padvinders, bij elkaar wel een paar honderd kinderen. Ze worden het decor bij een gesprek met de 83-jarige Nasrun Yacub. Hij staat ons op te wachten bij dit veld omdat zijn kleinzoon meedoet met deze buitenschoolse activiteit – het is woensdagmiddag. Het plan was Nasrun thuis te interviewen, maar deze plek is een stuk levendiger.

Nasrun was nog maar een peuter tijdens de Japanse bezetting, maar dat er geen rijst meer was en de familie leefde van cassave en mais, dat weet hij nog wel. Verder zijn er de verhalen van zijn vader die gedwongen werd te werken voor de Japanners. En de woede die er was toen de Nederlanders in hun dorp terugkwamen, eind 1948 bij de tweede grote militaire actie.

De jongens en meisjes van de padvinderij hebben de leeftijd van Nasrun tijdens de oorlog. Als ze zich in groepen opstellen op het grote veld, vragen de leiders of de kinderen klaar staan. Ik hoor ze ‘siap!’ roepen. En moet onwillekeurig denken aan de chaos van de oorlogstijd, aan gepunte bamboestokken, aan militairisme en de gewelddadige strijd voor de vrijheid. Soms zie ik teveel geschiedenis in het heden.

Bukittinggi

2022-12-13T16:11:32Z

We zijn in de stad waar Mohammed Hatta opgroeide, de tweede vader des vaderlands naast Soekarno. Zijn geboortehuis is nu een museum – sinds 1994. Het oorspronkelijke huis van de familie Hatta raakte in de jaren zestig in verval en werd afgebroken. Nu staat het er weer, nagebouwd naar het origineel.

Aan de wanden veel foto’s. Tegen die achtergrond maken de bezoekers selfies en foto’s van elkaar. Iedereen doet dat hier veelvuldig, jong én oud. Wij wachten op de grote groep scholieren die wordt verwacht. Het duurt en het duurt – een van hun bussen blijkt pech te hebben, door een misverstand belanden ze eerst nog bij het Nederlandse fort, afijn, het wordt na de lunch.

Dan stroomt de grote kamer in het museum vol. Jongens en meisjes gaan gescheiden op de grond zitten. Dit is een gewone lagere school. Het blijft voor mij pijnlijk te zien hoeveel invloed religie hier inmiddels heeft.

Er is nog tijd voor een uitstapje naar buiten, naar Kota Gadang. Dat dorp staat in gidsen genoemd als een plek met nog veel oorspronkelijk koloniale villa’s. Ze staan er inderdaad, sommigen vervallen, anderen aardig opgeknapt. Veel bloemen overal. Pittoresk is een passende beschrijving.

Een oudere dame vertelt ons dat de jeugd wegtrekt, die ziet niets in de rust die hier heerst. Nieuwkomers zijn artsen en juristen die in Bukittinggi werken. Het is net Broek in Waterland, constateert Hans ter plekke. Misschien hebben opa en oma ooit, in de jaren twintig, op zo’n plek gewoond. In de binnenlanden van Sumatra, toen opa zijn carrière begon als jonge officier van het KNIL.

Naar Sumatra

2022-12-13T11:45:04Z

Vandaag is een reisdag. Paar uur in de auto, paar uur in het vliegtuig, weer paar uur in de auto en dan hebben we ons zo’n 1400 kilometer verplaatst. Cameraman Jackó van ’t Hoff filmt Hans als we de luchthaven van Padang naderen. De shots krijgen straks een plek in het verhaal van de broer van de opa van Hans, die als krijgsgevangene aan de Pakan Baroe spoorweg in Sumatra moest werken.

Sumatra is anders dan Java, dat valt direct op. Meer natuur, minder mensen, zelfs in de toch tamelijk stedelijke omgeving van Padang. We rijden de bergen in, naar Bukittinggi dat vroeger bekend stond als Fort de Kock. Onze Indonesische collega Atik vraagt of we de lokale koffie en koek willen proberen. Ja, natuurlijk. We stoppen voor ‘bikan’ en ‘kawa daun’.

Wat we drinken is eigenlijk 'koffiethee', ofwel een aftreksel van geroosterde blaadjes van de koffiestruik. Het verhaal gaat dat de lokale bevolking wel werkte op de koffieplantages, maar nooit over de bonen kon beschikken. Die waren louter voor de export. Om toch de illusie te hebben van het koffie drinken werd deze kawa daun bedacht.

Lekker vind ik het niet, maar dat wordt ruimschoots gecompenseerd door de bijbehorende lokale koekjes, de bikan. Het zijn een soort hele smeuïge kokosmakronen, gemaakt van kokos en rijstbloem en gebakken op speciaal houtvuur. Om je vingers bij af te likken.

Bandoeng

2022-12-12T15:46:47Z

Het militaire hart van Nederlands-Indië lag niet in Batavia, maar in Bandoeng. Daar zat het legerhoofdkwartier en dat is in het centrum van het huidige Bandung nog goed te zien. Overal militaire gebouwen. Ooit neergezet voor het KNIL, het Koninklijk Nederlands-Indisch leger, zijn ze nu het domein van de TNI, de Tentara Nasional Indonesia.

Bandung is vooral de thuisstad van de Siliwangi-divisie – met de tijger als mascotte. De Nederlandse T-brigade van commandant Rein van Langen, de opa van Hans, koos ook voor de tijger. Voor ons verhaal zou het mooi zijn geweest als beide legeronderdelen tegenover elkaar hadden gestaan. Helaas. De Siliwangi-divisie vocht op West-Java, de T-Brigade op Midden- Java.

We doen met ons busje al filmend wat rondjes langs de complexen en Hans wandelt langs het militaire archief. Hier liggen heel wat documenten die het KNIL achterliet en er is vast wel een en ander over zijn grootvader te vinden. Tot nu toe onbereikbaar, noch voor ons noch voor andere onderzoekers. Militairen geven niet graag hun informatie prijs.

Nog een erfenis uit de koloniale tijd is de enorme Sukamiskin gevangenis. Gebouwd in 1924 en toen een wonder van moderniteit binnen het gevangeniswezen. Soekarno wordt er na zijn proces eind 1930 gevangen gezet. Het complex is nog steeds in gebruik, dus voorbij de ingang komen we niet. Maar Hans mag wel even plaatsnemen op een bankje om nog wat te bladeren in Indonesia klaagt aan!

Sukamiskin gevangenis in 1930